جایگاه رادیوتراپی در سرطان Cervix

گردآورنده: سمیه فراهانی،کارشناسی ارشد فیزیک پزشکی

مرکز تحقیقات حفاظت در برابر پرتوهای یونیزان و غیریونیزان، دانشکده پیراپزشکی، دانشگاه علوم پزشکی شیراز

سرطان دهانه رحم یا سرطان گردن رحم (cervical cancer) گونه‌ای از سرطان است که از گردن رحم آغاز می‌گردد و در مراحل بعدی می تواند در دیگر اعضای بدن گسترش یابد. بر اساس گزارش سازمان جهانی بهداشت (WHO) در سال 2014، این بیماری از شایع ترین سرطان های زنان و چهارمین عامل مرگ ناشی از سرطان در سراسر جهان است (1) . با توجه به شیوع رو به افزایش و مرگ ومیر بالای این سرطان در ایران در این مقاله بر آن شدیم تا به جایگاه پرتودرمانی به عنوان یکی از روش های درمانی این بیماری کشنده بپردازیم.

جراحی، رادیوتراپی و شیمی درمانی (و هورمون درمانی به صورت محدود) و یا ترکیبی از آن ها درمان استاندارد بیماران مبتلا به سرطان رحم است. اندازه تومور و مرحله این بیماری مهم‌ترین عامل در انتخاب شیوه درمان آن است. اما دیگر عوامل نیز می‌توانند بر انتخاب روش درمانی تأثیر بگذارند. ازجمله این عوامل می توان از مکان دقیق تومور، نوع سرطان، سن و سلامت عمومی بیمار و تصمیم وی برای فرزندآوری در آینده نام برد.

مراحل این بیماری (بر مبنای سیستم مرحله‌بندیFIGO ) را می توان به صورت زیر دسته بندی کرد (2):

  • مرحله 0: سلول‌های سرطانی تنها در لایه سطحی دهانه رحم قرار دارند؛ و هنوز به لایه‌های عمیق‌تر سلول پیشروی نکرده‌اند.
  • مرحله I: سرطان فقط در رحم است و به دهانه رحم گسترش پیدا نکرده است.
  • مرحله II: سرطان از تنه رحم به دهانه رحم گسترش پیدا کرده است، اما به دیواره لگن یا به قسمت تحتانی واژن نفوذ نکرده است.
  • مرحله III: سرطان در خارج از رحم پراکنده شده است، تا دیواره لگن گسترش یافته و یا یک سوم پایین واژن را درگیر کرده و یا باعث اختلال عملکرد کلیه شده است.
  • مرحلهIV: تومور فراتر از لگن گسترش یافته است و یا مخاط مثانه یا رکتوم را درگیر کرده است.

پرتودرمانی سالهاست که به عنوان درمان اصلی سرطان دهانه رحم، به ویژه گسترش موضعی آن استفاده می شود و همچون جراحی تنها بر سلول‌های سرطانی آن محدوده اعمال می شود. چنانچه تابش به عنوان درمان اصلی این سرطان تجویز گردد معمولا در ترکیب با شیمی درمانی (concurrent chemoradiation) به کار گرفته می شود. در پرتودرمانی، از پرتوهای با انرژی بالا برای کشتن سلول‌های سرطانی استفاده می‌کنند. دو نوع پرتودرمانی داخلی و خارجی برای درمان این سرطان به کار گرفته می شود (3):

  • پرتودرمانی خارجی:در این روش از پرتوهای یونیزان ساتع شده از دستگاه های واقع در خارج از بدن برای پرتودهی به تومور استفاده می گردد. زنان معمولاً به‌صورت سرپایی در بیمارستان، با رژیم درمانی 5 روز در هفته و برای 6 تا 7 هفته متوالی، پرتودرمانی خارجی می‌شوند. زمان بندی جلسات درمانی و دز تابیده شده در هر جلسه، بر مبنای محافظت از سلول‌ها و بافت‌های سالم در عین کشتن سلول های سرطانی به صورت منطبق بر شکل تومور طراحی می گردد. در این روش درمانی هیچ‌گونه ماده رادیواکتیوی در داخل بدن کار گذاشته نمی شود.
  • پرتودرمانی داخلی: در پرتودرمانی داخلی محفظه‌ای کوچک از مواد رادیواکتیو (ایمپلنت) را از طریق واژن در رحم قرار می دهند. پرتودرمانی داخلی معمولا به همراه پرتودرمانی خارجی به عنوان بخشی از درمان سرطان رحم تجویز می گردد. دو نوع براکی تراپی وجود دارد:

1- براکی تراپی با آهنگ دز پایین (LDR brachytherapy): در این روش چشمه رادیواکتیو به مدت چند روز در رحم بیمار قرار می گیرد تا دز تجویز شده به ناحیه تحت درمان تابیده شود. در این مدت بیمار در یک اتاق خصوصی در بیمارستان تحت مراقبت باقی می ماند و برای محافظت دیگران از پرتودهی رادیواکتیو، کسی نمی‌‌‌‌‌‌‌‌تواند بیمار را در زمانی که این مواد در بدنش است ملاقات کند (به جز کادر درمانی با رعایت موارد حفاظتی خاص). اما بعد از خارج کردن ایمپلنت، هیچ اثری از مواد رادیواکتیو در بدنش نخواهد داشت.

2- براکی تراپی با آهنگ دز بالا (HDR brachytherapy): در این روش از منابع با اکتیویته بالا همچون چشمه ایریدیوم-192 استفاده می شود. در این روش ماده رادیواکتیو در جلسه درمانی در داخل واژن بیمار کار گذاشته می شود و پس از دریافت دز تابشی لازم در طی چند دقیقه در همان جلسه درمانی از بدن وی خارج می گردد. مزیت درمان HDR این است که شما مجبور نیستید برای مدت طولانی در بیمارستان بستری شوید. این روش همچون پرتودرمانی خارجی به صورت سرپایی و طی چندین جلسه درمانی اعمال می گردد.

بسته به نوع و درجه تومور بعضی از بیماران به هر دو نوع پرتودرمانی داخلی و خارجی نیاز دارند. بعضی از زنان مبتلا به سرطان رحم مرحلهI، II یا III به جراحی و پرتودرمانی با هم نیاز دارند. این پرتودرمانی می تواند پیش از درمان، برای کوچک کردن تومور، یا پس از جراحی، برای نابودی سلول‌های سرطانی باقیمانده، اعمال شود. چناچه بیمار بنا بر دلایلی نتواند جراحی شود، تنها پرتودرمانی پیشنهاد می گردد. مطالعات نشان داده اند که 53% از بیماران مبتلا به سرطان رحم، پرتودرمانی می گردند. آنالیزهای بر مبنای جمعیت نشان می دهد استفاده از پرتودرمانی تا 31% بهبود بقای بیماران را در بازه زمانی 5 ساله به همراه داشته است (4).

عوارض پرتودرمانی خارجی

عوارض جانبی پرتودرمانی به مقدار درمان و نقطه‌ای از بدن که درمان می‌شود بستگی دارد. عوارض جانبی شایع ناشی از پرتو عبارتند از خشکی و قرمز شدن پوست، ریزش مو در محل‌های تحت درمان، از دست دادن اشتها و احساس خستگی مفرط. بعضی از زنان احساس خشکی، خارش، سفت شدن و سوزش در محدوده واژن دارند. پرتودرمانی به لگن می تواند مثانه را تحریک کند، باعث اسهال یا تکرر و احساس ناراحتی در دفع ادرار گردد. همچنین تشعشعات لگن می تواند تخمدان ها را تحت تأثیر قرار دهد و منجر به تغییرات قاعدگی و حتی یائسگی زودرس گردد. کاهش تعداد گلبول‌‌‌‌‌‌‌‌های سفید خون که به حفاظت بدن درمقابل عفونت کمک می‌‌‌‌‌‌‌‌کند از دیگر عوارض احتمالی پرتودرمانی است. هنگامی که شیمی درمانی همزمان با پرتودرمانی انجام می شود ، سطح گلبول های قرمز خون کمتر می شود و خستگی و حالت تهوع افزایش می یابد. این عوارض جانبی بطور معمول در هفته های متوقف شده پس از درمان بهبود می یابند (5-7).

عوارض پرتودرمانی داخلی

از آنجائیکه در پرتودرمانی داخلی، تابش تنها تا فاصله کوتاهی از چشمه تابشی نفوذ می کند، تأثیرات اصلی اشعه بر دهانه رحم و دیواره های واژن است. شایع ترین عارضه جانبی تحریک واژن همچون قرمز و زخم شدن و ایجاد ترشحات است. همچنین این روش می تواند بسیاری از عوارض مشابه پرتودرمانی خارجی را ایجاد کند (همچون خستگی، اسهال، حالت تهوع، تحریک مثانه و تعداد کم گلبولهای خون). غالباً پرتودرمانی داخلی بلافاصله پس از تابش پرتو خارجی (قبل از اینکه عوارض جانبی پرتودرمانی خارجی از بین بروند) انجام می شود، بنابراین نمی توان دانست که کدام نوع درمان باعث ایجاد عوارض جانبی گردیده است (5-7).

References:

1. World Cancer Report 2014. World Health Organization. 2014. pp. Chapter 5.12. ISBN 978-9283204299.

2. "Cervical Cancer Stages". www.cancer.org. Retrieved 2018-11-07.
3. Waggoner SE. Cervical cancer. The lancet. 2003 Jun 28;361(9376):2217-25.
4. Hanna TP, Shafiq J, Delaney GP, Barton MB. The population benefit of radiotherapy for cervical cancer: local control and survival estimates for optimally utilized radiotherapy and chemoradiation. Radiotherapy and Oncology. 2015 Mar 1;114(3):389-94.
5. "Cervical Cancer Stages". www.cancer.org. Retrieved 2016-05-11.
6. Pötter R, Georg P, Dimopoulos JC, Grimm M, Berger D, Nesvacil N, Georg D, Schmid MP, Reinthaller A, Sturdza A, Kirisits C. Clinical outcome of protocol based image (MRI) guided adaptive brachytherapy combined with 3D conformal radiotherapy with or without chemotherapy in patients with locally advanced cervical cancer. Radiotherapy and Oncology. 2011 Jul 1;100(1):116-23.
7. NCCN Practice Guidelines in Oncology. Cervical Cancer Version 1.2017. Accessed at www.nccn.org on October 10, 2016.
 
 ماهنامه الکترونیکی سیب/ بهمن 98 

تاریخ به روز رسانی:
1398/11/05
تعداد بازدید:
418
نشريه الكترونيكي سيب
آدرس: شیراز، خیابان زند، جنب هلال احمر، ساختمان مرکزی دانشگاه علوم پزشکی شیراز-طبقه هشتم-مدیریت روابط عمومی-نشریه الکترونیکی سیب
کدپستی: 71348-14336 تلفکس: 32308200-071 تلفن: 32122713-071
کلیه حقوق این وب سایت برای نشریه الکترونیکی سیب دانشگاه علوم پزشکی شیراز محفوظ می باشد.
Powered by DorsaPortal